Cezalandırma, olgun bir benlik işlevi değil; ilkel savunmaların aktive olduğu bir regülasyon çabasıdır. Ego, içsel gerilimle baş edemediğinde, bu gerilimi dış dünyaya yönelterek azaltmaya çalışır. Cezalandırma bu anlamda bir çözüm değil, duygusal taşmanın davranışa dökülmüş hâlidir. Burada amaç karşıdakini anlamak değil; benliğin tehdit altında hisseden kısmını rahatlatmaktır.
Psikodinamik açıdan ceza, gücün değil regülasyon kaybının göstergesidir. Ego, tehdit algıladığında devreye girer; incinmişlik, utanç ya da çaresizlikle baş edemediğinde cezalandırmayı bir denge kurma yolu olarak kullanır. Ceza, karşıdakini düzeltmekten çok, kişinin kendi iç gerilimini boşaltma girişimidir. Bu yüzden cezalandıran taraf genellikle “haklı” hisseder ama ilişki zarar görür.
Yetişkinlik ise dürtünün değil, anlamlandırmanın alanıdır. Yetişkin ego, duyguyu inkâr etmez ama onu eyleme dökmeden önce düşünür. “Şu an ne oldu?”, “Neyle tetiklendim?”, “Karşımdaki ne demek istiyor olabilir?” soruları burada ortaya çıkar. Konuşmak, yalnızca kelime üretmek değildir; duyguyu zihinde tutabilme kapasitesidir. Bu kapasite çocuklukta yeterince gelişmediyse, kişi konuşmak yerine keser, susar, geri çeker ya da cezalandırır.
İlişkilerde ceza; küslük, geri çekilme, soğukluk, mesafe koyma ya da pasif-agresyon olarak ortaya çıkar. Bunların her biri, konuşulamayan bir ihtiyacın dolaylı ifadesidir. Yetişkin ilişkisinde ise ihtiyaç dolaylı değil, doğrudan dile gelir. Çünkü yetişkin taraf bilir ki sorun konuşuldukça küçülür; konuşulmadıkça içte büyür ve ilişkiyi zehirler.
Freud’un yapısal kuramında ego, id’in dürtüleri ile süperegonun talepleri arasında denge kurmakla görevlidir. Ancak bu denge kapasitesi zayıf olduğunda, ego daha ilkel yollarla rahatlama arar. Cezalandırma; suçluluk, utanç, öfke ve yetersizlik gibi zor duyguların dışsallaştırılmasıdır. Kişi kendi içinde taşıyamadığı çatışmayı, karşı tarafı acıtarak regüle etmeye çalışır. Bu yüzden ceza, çoğu zaman orantısızdır ve ilişki bağlamından kopuktur.
Melanie Klein’ın nesne ilişkileri kuramı bu noktayı daha da derinleştirir. Cezalandırma, paranoid-şizoid konumun tipik bir ürünüdür. Bu konumda benlik, iyi ve kötü nesneleri bütünleştiremez; karşı taraf ya tamamen iyidir ya da tamamen kötüdür. Hayal kırıklığı yaşandığında, nesne hızla “kötü” olarak kodlanır ve saldırıya uğrar. Ceza, burada bir sınır koyma değil; nesneyi yok etme fantezisinin davranışsal izdüşümüdür. Yetişkinlikte bu, küslük, sessizliğe gömülme, geri çekilme ya da soğukluk şeklinde görülür.
Winnicott ise cezalandırmayı, yeterince iyi bakımın içselleştirilememesiyle ilişkilendirir. Çocuk, duygusal olarak tutulmadığında, regüle edilmediğinde, “zihinde tutulma” deneyimi gelişmez. Bu durumda yetişkin benlik, yoğun duygular karşısında ya çöker ya da kontrol eder. Cezalandırma, burada kontrolün bir biçimidir. Kişi, konuşarak ilişkiyi sürdürmek yerine, mesafe koyarak kendini güvende hissetmeye çalışır. Çünkü temas, erken dönem deneyimlerinde tehlikelidir.
Bion’un “containment” kavramı, bu ayrımı en net biçimde açıklar. Yetişkin ego, duyguyu taşıyabilen egodur. Yani öfkeyi, hayal kırıklığını, kırılganlığı eyleme dökmeden zihinde tutabilir. Cezalandıran ego ise taşıyamaz; duyguyu boşaltmak zorundadır. Bu yüzden ceza, aslında bir iletişim biçimi değil; iletişimin çöküşüdür. Konuşma ise containment’ın ürünüdür. Duygu önce zihinde tutulur, sonra söze dökülür.
Bağlanma kuramı açısından bakıldığında, cezalandırma çoğunlukla güvensiz bağlanma örüntülerinde ortaya çıkar. Özellikle kaçıngan ve kaygılı bağlanma stillerinde, kişi ilişki içindeki tehdidi regüle etmek için ya mesafe koyar ya da karşı tarafı kontrol etmeye çalışır. Güvenli bağlanmada ise temel inanç şudur: İlişki, çatışmaya dayanıklıdır. Bu inanç, sorunların konuşulabilmesini mümkün kılar.
Bu nedenle “yetişkinler sorunları konuşarak çözer” cümlesi, basit bir iletişim önerisi değil; olgun benlik örgütlenmesinin tanımıdır. Konuşmak, kendini açmak, ihtiyaç bildirmek ve sınır koymak; hepsi ego gücü gerektirir. Ceza ise güç gibi görünse de aslında kırılgan bir benliğin savunmasıdır.
Gerçek yetişkinlik, karşıdakini acıtarak rahatlamak değil; kendi duygusunu sahiplenerek ilişkiyi koruyabilmektir. Çünkü cezalandırmak egoyu geçici olarak rahatlatır; konuşmak ise ilişkiyi ve benliği birlikte onarır.
Uzm. Psik. Dan. Mızgin Kılıç 